فاصله زبان دین با نسل جوان؛ چالش تبلیغ در عصر رسانه

جوان امروز در فضایی متفاوت از نسل های گذشته با دین، معنویت و پرسش های اعتقادی مواجه است؛ فضایی که رسانه های دیجیتال، سبک زندگی مدرن و دسترسی گسترده به اطلاعات، نقش مهمی در شکل گیری ذهن و دغدغه های او ایفا می کنند.

در چنین شرایطی، پرسش هایی درباره چیستی و ضرورت دین، کارکرد آن در زندگی امروز و نسبت میان دینداری و زیست مدرن بیش از گذشته خودنمایی می کند.

از سوی دیگر، گسترش برخی ادعاها و رفتارهای غیرمعتبر به نام دین و معنویت نیز می تواند اعتماد نسل جوان به آموزه های اصیل دینی را تحت تأثیر قرار دهد.

در کنار این مسائل، نحوه عرضه و تبلیغ پیام دینی و میزان تناسب آن با زبان و نیازهای نسل جدید، از دیگر موضوعات قابل تأمل است.

از همین رو خبرنگار ایکنا به گفتگو با روح الله رحمانی، مسئول مؤسسه گفتمان اخلاق و ادیان پرداخت که مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانیم:

ایکنا - جوان امروز در عصر رسانه های دیجیتال در مواجهه با دین چه پرسش ها و دغدغه هایی دارد؟

با توجه به اینکه عصر امروز عصر رسانه های دیجیتال است، بیشترین محتوای ذهنی و سوال اساسی جوان امروز منطبق با سوالاتی است که رسانه های جمعی در ذهن مخاطبان خود ایجاد می کنند. عصر امروز، عصر دانایی کاذب و به زبان علمی شبه علم و یا همان نادانی زینت یافته به دانسته های اندک اما پرطمطراق است.

در عصر دیجیتال که رسانه به دنبال اقتصاد توجه است هرچه بتواند جوان را از معلومات اساسی و اصلی و دارای بنیه عقلی و منطقی دور نگه دارد و بتواند فاصله ای فضایی میان دین و معنویت حقیقی ایجاد و جنس نامرغوب خود را ارائه کند، پیروزی بالاتری در این عرصه ایجاد کرده است.

در دنیایی که تشطط، تعدد و تنوع در ادیان، مذاهب، فرق، نحله ها و جریان ها موج می زند اینکه سوال اصلی و اساسی جوان از دین چیست، کار چندان ساده ای نیست اما می توان از فضایی بالاتر و با نگاهی وسیع تر به این ماجرا نگریست و ناقل روایتی بود که در بستر جامعه پیدا است.

سوال جوان می تواند از چیستی، چرایی، کارکردی و یا غایت نگرانه باشد. سوالاتی از قبیل اینکه دین چیست؟ چرا باید دین داشت و یا دیندار بود؟ کارکرد دین در دنیای امروز که دنیایی پر از هیجان و دنیای دسترسی آسان به اطلاعات و امکانات است چه کارکرد و فایده ای دارد؟ هدف و غایت از دین و دینداری چیست؟

این نوع مسائل به شکل گسترده ای در ذهن و اندیشه جوانان امروز موج می زند و عامل آن نیز پدیداری ذهن پرسش گر و تفکر انتقادی بدون پشتوانه معرفتی است. اینکه ذهن یک جوان پرسش گر باشد یک امکان مثبت است و حتی ذهن انتقادی، خود گام هایی رو به جلو خواهد بود اما با کدامین بنیه معرفتی و با کدام داشته های ذهنی قرار است پرسش ایجاد شود و انتقاد بر کدام بخش وارد خواهد بود و این انتقاد چه رویکرد و کارکردی خواهد داشت؟ رسیدن به پاسخ سوالی حقیقی یا رفع شبهه ای ذهنی و یا غیره.

بنابراین سوال امروز جوان بیشتر با رویکرد ذهنی ایجاد شده توسط رسانه ها است و از اصل و اساس دین و به نیت برخورد متقابل با اصل دین است و اگر کمی با نگاه مثبت نگریسته شود سوال کارکردی و رفع نیازهای مادی در سوال نهفته است زیرا ذهن بشر امروز مملو از داده های پوزیتویستی و ماتریالیستی است. مگر اینکه جوانی که در جامعه و در خانواده ای دینی پرورش یافته و ذهنیتی خالی از این نوع مسائل داشته باشد که باز با وجود شبکه های اجتماعی و رسانه های جمعی خالی بودن ذهن از مسائل جدید و تفکرات مدرن امری غیر قابل تصور است. نوع دیگر سوالات نیز مسائل روان شناختی و جامعه شناختی دین است.

ایکنا - مهم ترین عوامل شکل گیری پرسش ها و دغدغه های حل نشده جوان امروز درباره دین چیست؟

با توجه به غالب بودن تفکرات مدرن در جامعه و سیستم نوین تحصیلی و با توجه به پرورش بر مبنای ذهن انتقادی، جوان مسائل حل نشده بسیاری را در مقابل خود می بیند و در کنار آن با توجه به روحیه کارکردگرایانه موجود که هر چیزی لازم است کارکردی خاص به آن تعلق داشته باشد و بشر فانی نیز از تمام آثار و اسرار آن مطلع نباشد و از کُنه آن کاملا بی اطلاع باشد، به دنبال کارکردی زودبازده در زندگی است.

در کنار همه این مسائل، شیادی های نوظهوری که به نام دین صورت می گیرند نیز بی تأثیر نبوده اند و توانسته اند اعتماد به دین و دینداری را به شدت تضعیف کنند و زمینه را برای جایگزین شدن جنس بدل به جای جنس اصیل فراهم آورند. نه به تمام معنا، اما ناکامی در استفاده از جنس بدل، اعتماد و اطمینان به جنس اصل را نیز کم رنگ یا حتی از میان برده است.

بنابراین، وجود صفحات مجازی که به نام دین، دیانت و معنویت اقدام به فروش اوراد و اذکاری بدون هیچ سند و مدرکی می کنند و بسیاری در مواجهه با مشکلات زندگی به آن ها پناه می برند و در نهایت به جایی نمی رسند، موجب شکل گیری ذهنیتی منفی نسبت به دین و دیانت و پدید آمدن فضایی به شدت سمی و تقابلی در قبال دین می شود و در نتیجه، به جای رفع و حل پرسش های ذهنی و هدایت به سوی دین، فرد را به شدت از دین گریزان و به شخصیتی ضددین تبدیل می کند.

بنابراین، پرسش از ذات و ماهیت دین، کارکرد، هدف و غایت آن، نسبت میان انسان و آسمان و نیز نسبت دین با مدعیان ارتباط با عالم وحی و ملکوت، بخشی از پرسش های ذهنی جوانان خواهد بود.

ایکنا - مهم ترین ضعف جریان دینی در جذب مخاطب امروزی را باید در محتوا جست وجو کرد یا در شیوه تبلیغ و ترویج؟

سبک زندگی جدید و سبک زندگی مدرن، هرچند نه به تمام معنا، اما در بسیاری از مبانی اندیشه ای و معرفتی با ادیان اصیل زاویه دارد و تا حدی امکان ارتباط و هم زیستی انسان مدرن متدین با این دو حوزه را کم رنگ کرده است. نمونه های موجود نیز نه به شکلی کامل، بلکه با شخصی سازی بخش هایی از دین و مدرنیته، الگویی ویژه برای خود برگزیده اند.

هرچند دین مدعی فرازمانی بودن است و نمی توان صرفاً به دلیل تعارضات زیست مدرن و الگوهای زندگی امروزی، ناکارآمدی دین را نتیجه گرفت، اما باید پذیرفت که پدیدآورندگان سبک زندگی مدرن برای ساختن جامعه مورد نظر خود و تحقق الگوها و آرمان های همسو با اهداف و برنامه هایشان تلاش بیشتری کرده اند.

در مقابل، دین باوران همچنان کوشیده اند پیام اصیل خود را با روش ها و سنت های چندین دهه پیش، یا حتی قرن های گذشته عرضه کنند و برای جلب و جذب مخاطب امروزی تلاش چندانی نکرده اند. این پرسش جدی مطرح می شود که چرا میان این دو دیدگاه، که گاه متعارض و گاه متناقض هستند و تنها در برخی امور می توانند در کنار یکدیگر حرکت کنند، چنین تفاوت و تمایزی در تبلیغ و ترویج اندیشه ها وجود دارد؟

برای بررسی تفاوت و تمایز میان شیوه های تبلیغ و ترویج سبک زندگی مدرن با روش های تبلیغ دین داری در شبکه های سنتی، لازم است نخست برخی مباحث مقدماتی طرح شود.

تبلیغ و نهادینه سازی سبک زندگی مدرن در سطح جهانی، فرایندی چندبعدی است که توسط نیروی پیشران اصلی این رویکرد به پیش رانده می شود و سه راهکار اساسی دارد. نخست تولید و صدور محصولات فرهنگی، دوم شکل دهی به گفتمان رسانه ای و سوم هم راستاسازی ساختارهای اقتصادی.

این سه راهکار نه تنها بیانگر یک ایدئولوژی خاص نیستند، بلکه به مثابه بسته ای از راه حل های زندگی عمل می کنند که به نیازهای فردی پیوند خورده و به تدریج در نظام های معنایی زندگی روزمره جای می گیرند.

باید توجه داشت که سبک زندگی مدرن مفهومی واحد نیست، بلکه از چندین زیرمجموعه تشکیل شده که هر یک ارزش ها و ایده های خاص خود را دارند. نخست، فرهنگ پرکاری و فرهنگ زندگی نرم است. در دهه های آغازین قرن بیست ویکم، بر مضامینی چون «بیدار شو و تلاش کن» تأکید مضاعفی شد، تا جایی که پرکاری افراطی به یکی از مؤلفه های زیست برتر تبدیل شد. اما در یک دهه اخیر، این رویکرد به تدریج جای خود را به فرهنگ زندگی نرم داده است؛ بدین معنا که بر آسودگی، راحتی، سلامت روانی، مرزهای شخصی و بازتعریف موفقیت بر اساس همین معیارها تأکید می شود.

دوم، عقلانیت مصرفی یا عقلانیت کارکردگرایانه است. باز شدن بازارها، افزایش درآمد قابل تصرف و گسترش کالاها و خدمات مصرفی، پایه های سبک زندگی مدرن را تشکیل می دهند و این سبک زندگی به رسانه ای برای هویت سازی و تشریح طبقات اجتماعی بدل شده است.

سوم، بازتعریف روابط صمیمانه و اجتماعی است. در دوران مدرن، مقوله ازدواج با بدیل هایی چون عشق، آزادی شخصی و انتخاب فردی همراه شده است. در گفتمان عمومی غرب از دهه شصت، افزایش نرخ طلاق و تنزل کارکرد خانواده به عنوان نشانه های زوال روابط سنتی تلقی شد. هم زمان، روابط اجتماعی خارج از چارچوب خانواده در میان جوانان ظهور کرد که با فاصله عاطفی و پیوندهای کم فشار مشخص می شود.

شاید این موارد هر یک به تنهایی قابل فهم باشند، اما در کنار یکدیگر کمی پرسش برانگیز به نظر می رسند. با این حال، باید توجه داشت که این مقولات ابعاد مختلف یک فرهنگ جدید را تشکیل می دهند که در پی تغییر رویکرد اجتماعی و سبک زندگی سنتی در غرب بوده و رسانه نیز در تبلیغ و ترویج جهانی آن نقش یاری گر را ایفا کرده است.

مسئله بعدی، نهادینه سازی سبک زندگی مدرن در سطح جهانی است. قدرت رسانه ای و صادرات محصولات فرهنگی، بُعد قدرتمند این نهادینه سازی را تشکیل می دهد. هالیوود به عنوان غول فیلم سازی آمریکایی، از دهه 1920 از طریق سینماها در سراسر جهان نه تنها فیلم، بلکه تجربه آمریکایی را صادر می کرد.

این سینماها با فناوری و تجهیزات آمریکایی مجهز بودند و به مخاطبان محلی اجازه می دادند در سینماهای متعلق به آمریکا، فیلم های آمریکایی را به سبک آمریکایی تماشا کنند. هالیوود با روایت هایی از قهرمان آمریکایی و عشق رمانتیک، ارزش های آزادی، دموکراسی و برابری را به تصویر می کشید.

پس از جنگ جهانی دوم، آمریکا با اتکا به قدرت اقتصادی و فناوری رسانه ای پیشرفته، از طریق موسیقی پاپ، برنامه های تلویزیونی، مجلات و کتاب ها، محصولات فرهنگی را به طور گسترده صادر کرد و به مرکز صدور فرهنگی جهانی تبدیل شد.

همچنین ترویج نمادهای مصرفی و القای ارزش های جدید در این مسیر بسیار اثرگذار بوده است. نظریه پردازانی مانند هربرت شیلر و رابرت مک چسنی استدلال می کنند که رسانه های غربی، مبلغانی هستند که ارزش های سرمایه داری مصرفی را در سراسر جهان گسترش می دهند.

مطالعات نشان می دهند که تصویر زنان شاغل حرفه ای در رسانه های غربی می تواند نقش های جنسیتی سنتی در جوامع سنتی را به چالش بکشد. محتوای صریح جنسی و تصاویر ارائه شده در تبلیغات و فیلم های غربی نیز نگرانی هایی را درباره رها شدن معیارهای اخلاقی برانگیخته است.

از دیگر مؤلفه ها و شگردهای سبک زندگی مدرن، تغییر رویکرد از کالای مادی به کالای تجربه ای است. در جوامع مدرن، ارزش های فرامادی به طور فزاینده ای برجسته می شوند. از دهه 1990، گرایش غالب در جامعه سرمایه داری معاصر شروع به رد سبک زندگی مادی گرایانه کرد و به سمت سبک زندگی فرامادی حرکت کرد و بر کفایت به جای بیشتر و کیفیت زندگی و سلامت به جای کار افراطی تأکید داشت. این تغییر، به ظاهر ضدمصرفی، اما در واقع خود بخشی از تکامل سبک زندگی مدرن است و نیازهای تجربی و روانی را در کانون توجه قرار می دهد.

با ملاحظه این بسته کامل تبلیغاتی غرب که اقتصاد، فرهنگ، سیاست، رسانه و خانواده را شامل می شود، تا حدودی می توان دلیل پیشرفت و فراگیر شدن آن را در سطح جهانی درک کرد.

در مقابل، جوامع دینی همچنان با روش ها و رویکردهای سنتی در پی جذب مخاطب و جلب تمایلات آنان هستند. این رویکردها شاید تا حدودی بتوانند برخی نیازهای مخاطب را برآورده سازند و مقصود از برگزاری چنین فعالیت هایی را توجیه کنند، اما توان مقابله و رقابت با گزینه های چندوجهی تفکرات نئولیبرال را نخواهند داشت، زیرا تمام مسیرها پیشاپیش توسط رقیب به تصرف درآمده است و در هر بخشی که با روش های قدیمی وارد شوید، حضور پررنگ و اثرگذار رقیب کاملاً قابل مشاهده خواهد بود.

انتهای پیام